Ντοκιμαντέρ για την Ιερά Οδό: Τα μυστικά του δρόμου που διέσχιζε την αρχαιότητα

Ιερά Οδός. Τι έρχεται συνειρμικά στον νου στο άκουσμα του ονόματος του σύγχρονου αυτοκινητόδρομου; Το μυσταγωγικό μεγαλείο του παρελθόντος διασώζεται στην καθημερινή πορεία; Τι συνδέει τη σύγχρονη πόλη με την αρχαία διαδρομή που ακολουθούσαν οι μύστες; Τι διασώσαμε και τι επικράτησε στους αιώνες;

Στο ντοκιμαντέρ «Ιερά Οδός, 21 χλμ.» η σκηνοθέτρια Νικολέτα Παράσχη ακολουθεί τη διαδρομή από τον Κεραμεικό έως την Ελευσίνα και μέσα από τα προσωπικά ερωτήματα ανοίγει την κάμερα στο σήμερα. Πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό μνήμης, αναζήτησης, ανακάλυψης στον άξονα της Ιεράς Οδού, του αρχαιότερου δρόμου που ένωνε την Αθήνα με την Ελευσίνα και τα Ελευσίνια Μυστήρια και καταγράφει πως το παρελθόν συναντιέται με το σήμερα. Είναι η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία της και στόχος ήταν «να έρθει το κοινό σε συνομιλία με τη μνήμη και τον συμβολισμό της Ιεράς Οδού και να δώσει ο καθένας τη δική του προσωπική ερμηνεία πάνω σε αυτό το ιδιαίτερο πέρασμα», λέει στην «Εφ.Συν.» στη συνέντευξη που ακολουθεί.

Ποιο ήταν το έναυσμα για να διανύσετε με την κάμερα στο χέρι τα 21 χιλιόμετρα της Ιεράς Οδού;

Αφορμή στάθηκε η φράση που έγραψε το 1938 ο Χένρι Μίλερ, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στην Ελλάδα: «δεν έπρεπε να κυλάμε με αμάξια την Ιερά Οδό – είναι ιεροσυλία». Μου έκανε εντύπωση πώς ενώ τα Ελευσίνια Μυστήρια είχαν διακοπεί αιώνες πριν, οι καλλιτέχνες και οι διανοούμενοι του κόσμου προσπαθούσαν ν’ αφουγκραστούν κάτι από την πνευματικότητα και τον συμβολισμό αυτής της αρχαίας διαδρομής, μέχρι και το πρόσφατο παρελθόν. Ωστόσο, μετά την εκβιομηχανοποίηση και τον μετασχηματισμό του δρόμου τη δεκαετία του ’60, δεν βρήκα καμία αναφορά γι’ αυτή τη διάσταση του δρόμου. Ετσι γεννήθηκε η περιέργεια ν’ αναζητήσω τι έχει απομείνει σήμερα από τον δρόμο που εξακολουθούμε ακόμη να ονομάζουμε Ιερά Οδό.

Μετά το οδοιπορικό σας, το οποίο εμπλουτίζετε με πολλές προσωπικές αναφορές, ποιο είναι το στοιχείο που θεωρείτε ότι διασώζεται (ή θα όφειλε να διασώζεται) στη συλλογική μνήμη μας για εκείνο το σημαντικό και συμβολικό πέρασμα, την Ιερά Οδό;

Ο,τι μένει κυρίως στη συλλογική μας μνήμη είναι η εικόνα της σταδιακής καταστροφής ενός τόπου με παγκόσμια ιστορική και πολιτιστική αξία, μιας διαδρομής που υπήρξε σύμβολο ομορφιάς, πνεύματος και πολιτισμού.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη έκπληξη που βιώσατε κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων;

Θα ξεχωρίσω την ημέρα στον «Βοτανικό Κήπο της Ιουλίας και Αλέξανδρου Διομήδους», στον οποίο είχα άδεια γυρίσματος για λίγες ώρες και δεν είχα ιδέα τι θα κινηματογραφήσω πέρα από τα «νεκρά πλάνα» της φύσης. Με την άκρη του ματιού μου εντόπισα τις δύο γιόγκισσες, οι οποίες έκαναν χαιρετισμό στην άνοιξη μία μέρα πριν από την εαρινή ισημερία, συνθήκη που παρέπεμπε στον Ελευσινιακό μύθο. Πολύ περισσότερο, όταν πια γνωριστήκαμε, η Αιμιλία άρχισε να διαβάζει ένα κείμενο του Αιγυπτιακού θεού Θωτ -ο οποίος στην Πτολεμαϊκή Αίγυπτο είχε ταυτιστεί με τον δικό μας Ερμή τον Τρισμέγιστο- συμπυκνώνοντας έτσι το πνεύμα των Μυστηρίων της αρχαιότητας. Ακόμη κουβαλάω την ενέργεια αυτής της τυχαίας συνάντησης.

Η συνέχεια της λατρευτικής χρήσης, τότε και σήμερα, είναι τυχαία ή οι μύστες των Ελευσίνιων Μυστηρίων και οι λάτρεις της θεάς Δήμητρας έχουν δώσει τη θέση τους στους σύγχρονους πιστούς; Εκτός από την περίφημη Μονή Δαφνίου, τους ορθόδοξους ναούς, θα συναντήσετε λατρευτικά κέντρα άλλων θρησκευτικών κοινοτήτων;

Εκτιμώ πως η συνέχεια της λατρευτικής χρήσης έγκειται στην ευκολία και στην πρόκληση που ήδη παρείχαν οι συγκεκριμένοι χώροι ώστε να εδραιωθεί η νέα θρησκεία, όπως συνέβη παντού στη διαδοχή των θρησκειών. Στην περιοχή του Κεραμεικού, όμορη σχεδόν με τον αρχαιολογικό νεκροταφείο, βρίσκεται η Συναγωγή, ενώ στην οδό Διπύλου έχει την έδρα του το Μουσείο Ισλαμικών Σπουδών. Πάνω στην Ιερά Οδό, απέναντι από το σημείο της ανασκαφής με τα ευρήματα του Ιερού της Δήμητρας και της Περσεφόνης, συναντά κανείς σήμερα το Μουσουλμανικό Τέμενος.

Πώς υποδέχθηκε το κοινό το ντοκιμαντέρ στις προβολές του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης;

Το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης αποτέλεσε για εμάς το πρώτο ουσιαστικό τεστ της ταινίας απέναντι στο κοινό. Η ανταπόκριση ήταν ιδιαίτερα συγκινητική, ενώ οι αναλύσεις και τα σχόλια που ακολούθησαν μετά την πρεμιέρα υπήρξαν θετικά και ενθαρρυντικά. Η διαδρομή της ταινίας συνεχίζεται πλέον στις κινηματογραφικές αίθουσες, από τις 14 Μαΐου, και αυτό που κυρίως προσδοκώ είναι να επιτευχθεί ο βασικός στόχος για τον οποίο δημιουργήθηκε η ταινία: να έρθει το κοινό σε συνομιλία με τη μνήμη και τον συμβολισμό της Ιεράς Οδού και να δώσει ο καθένας τη δική του προσωπική ερμηνεία πάνω σε αυτό το ιδιαίτερο πέρασμα.

Η σκηνοθέτρια που ξεκινάει στην Ελλάδα σήμερα ένα μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ έχει από τους θεσμούς τα μέσα που χρειάζεται για την πραγμάτωσή του;

Οι δυσκολίες είναι πολλαπλές. Φυσικά δεν αναφέρομαι στο ενημερωτικό ντοκιμαντέρ, που συνήθως λειτουργεί με όρους ανάθεσης από ένα κανάλι, αλλά στο απαιτητικό είδος του ντοκιμαντέρ της παρατήρησης. Για να καταθέσει ένας δημιουργός μια ολοκληρωμένη πρόταση, χρειάζεται πρωτίστως να βγει μόνος του στο πεδίο, ρισκάροντας ίδια χρήματα και πολύ χρόνο ώστε ν’ αποδείξει ότι υπάρχει μια ουσιαστική «ιστορία». Ακόμη όμως και όταν μια ταινία ολοκληρωθεί, δύσκολα φτάνει στο ευρύ κοινό, καθώς οι θέσεις στις αίθουσες και στην τηλεόραση είναι περιορισμένες. Πόσο μάλλον τώρα που το κρατικό κανάλι έχει μειώσει σημαντικά την προβολή των ελληνικών ντοκιμαντέρ, απαξιώνοντας τόσο το είδος όσο και το ίδιο του το κοινό.

info

Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος και στο Ολύμπιον στη Θεσσαλονίκη, αίθουσα «Παύλος Ζάννας». Στο πλαίσιο των δράσεων που συνοδεύουν τις προβολές σήμερα στις 19.30, στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος καλεσμένος είναι ο Δημήτρης Παναγιωτόπουλος, υπεύθυνος του Κέντρου Τεκμηρίωσης της Ιστορίας της Ελληνικής Γεωργίας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο οποίος θα προσεγγίσει την ιδιαίτερη σύνδεση του Γεωπονικού Πανεπιστημίου με την Ιερά Οδό. Από τον μύθο της Δήμητρας στην επιστήμη, από την αγροτική γη στην αστικοποίηση – η διαδρομή συνεχίζεται.

«Ιερά Οδός, 21 χλμ.»: Σενάριο/ σκηνοθεσία Νικολέτα Παράσχη, διεύθυνση φωτογραφίας Θωμάς Γκίνης, μοντάζ Γιώργος Ζαφείρης, ήχος Αντώνης Βασιλάκος, αφήγηση Νικολέτα Παράσχη, μουσική Σπύρος Αραβοσιτάς, μοντάζ / σχεδιασμός/ μίξη ήχου Σπύρος Αραβοσιτάς, color grading Ηλίας Παναρίτης. Παραγωγοί: Μαρία Καραγιαννάκη, Νικολέτα Παράσχη

Με τη χρηματοδότηση του ΥΠΠΟ και του ΕΚΚΟΜ