Αλέκος Παναγούλης: Η δράση του κορυφαίου αγωνιστή

Ο Αλέκος Παναγούλης έγινε γνωστός στο πανελλήνιο όταν στις 13 Αυγούστου του 1968 επιχείρησε να εκτελέσει τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο όταν εκείνος κατευθυνόταν με τη συνοδεία του από το Λαγονήσι προς την Αθήνα. Η απόπειρα απέτυχε και ο Παναγούλης συνελήφθη, αλλά αρχικά οι αρχές θεώρησαν πως στο πρόσωπο του δράστη δεν είχαν τον Αλέκο αλλά τον Γεώργιο Παναγούλη (αδελφό του πρώτου), υπολοχαγό των ΛΟΚ, που από καιρό είχε εγκαταλεί­ψει τη μονάδα του και κηρύχθηκε λιποτάκτης.

Χρειάστηκε να περάσουν δύο ημέρες για να καταλήξουν οι αρχές ότι ο δράστης ήταν ο Αλέξανδρος Παναγούλης, φοιτητής του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, στρατιώτης, που υπηρετούσε στο 81ο Σύνταγμα Πεζικού (Βέροια) και είχε κηρυχθεί λιποτάκτης, γιατί από τις 27 Μαΐου 1967 είχε εγκαταλείψει το 266ο ημικινητό στρατιωτικό νοσοκομείο διακομιδών όπου νο­σηλευόταν.

Την ίδια ημέρα που έγινε η απόπειρα κατά του Παπαδόπουλου, στο Παρίσι κυκλοφορούσε μια προκήρυξη την οποία υπέγραφε μια άγνωστη έως τότε οργάνωση, η «Ελληνική Αντίσταση», η οποία και αναλάμβανε την ευθύνη της πράξης. Αργότερα, η ίδρυση και η ηγεσία αυτής της οργάνωσης αποδόθηκαν στον Αλέκο Παναγούλη.

Ο Παναγούλης βασανίστηκε άγρια από τη χούντα για την απόπειρά του κατά του Παπαδόπουλου, όπως και αρκετοί συνεργάτες του σε αυτή την ενέργεια οι οποίοι συνελήφθησαν στη συνέχεια.

Ενδιαφέρον έχει επίσης το γεγονός ότι οι διωκτικές αρχές -όπως προκύπτει από το προανακριτικό πόρισμα της υπόθεσης το οποίο δημοσιοποίησαν τον Οκτώβριο του 1968- μπόρεσαν να εξακριβώσουν πως ένας από τους βασικούς υποστηρικτές της ενέργειας του Παναγούλη κατά του Παπαδόπουλου ήταν ο υπουργός Εσωτερικών και Εθνικής Αμύνης της Κύπρου, Πολύ­καρπος Γιωρκάτζης. Μια πολύ σκοτεινή μορφή του κυπριακού ζητήματος, ο οποίος όμως στην προκειμένη περίπτωση πρέπει να είχε τη σύμφωνη γνώμη του αρχιεπισκόπου Μακάριου.

Αξίζει ακόμη να σημειωθεί ότι εκείνα τα πρώτα 24ωρα της απόπειρας πολλοί απέδωσαν την ενέργεια στον Ανδρέα Παπανδρέου και στην αντιστασιακή του οργάνωση, το ΠΑΚ. Το γεγονός αυτό το οποίο για πολλούς ήταν η μόνη αλήθεια οδήγησε τον Γεώργιο Παπανδρέου σε δημόσια δήλωση όπου έλεγε ότι οι λόγοι και οι πράξεις του Ανδρέα Παπανδρέου αφορούν τον ίδιο και την οργάνωσή του και όχι την Ενωση Κέντρου.

Δεν είναι του παρόντος μια εκτενέστερη ανάλυση του θέματος της απόπειρας κατά του δικτάτορα. Ο Παναγούλης, που οργάνωσε και εκτέλεσε την απόπειρα, μπήκε στην ιστορία της δικτατορίας ως μια κορυφαία αντιστασιακή φυσιογνωμία καθώς πλήρωσε ακριβά αυτή του την πράξη. Τον Νοέμβριο του 1968 δικάστηκε από έκτακτο στρατοδικείο και καταδικάστηκε δις εις θάνατον. Η χούντα δεν τόλμησε να τον εκτελέσει. Επειτα από σχεδόν τεσσεράμισι χρόνια φυλάκισης, τον Αύγουστο του 1973 απελευθερώθηκε βάσει της γενικής αμνηστίας που απένειμε το καθεστώς των συνταγματαρχών στους πολιτικούς κρατούμενους, με αφορμή τις βουλευτικές εκλογές που είχαν προγραμματιστεί για τις 10 Φεβρουαρίου 1974. Ο ίδιος αυτοεξορίστηκε στη Φλωρεντία της Ιταλίας, ξαναμπήκε στην αντίσταση κατά της χούντας και συνέχισε τη δράση του εντός της ελληνικής επικράτειας καθώς μπήκε στη χώρα παράνομα για να οργανώσει ομάδες αντίστασης.

Ο Αλέκος Παναγούλης κρατήθηκε φυλακισμένος στις φυλακές της Αίγινας και στις φυλακές Μπογιατίου. Στις 5 Ιουνίου 1969, δραπέτευσε αλλά πολύ γρήγορα συνελήφθη, κρατήθηκε προσωρινά στο στρατόπεδο στου Γουδή και έπειτα από έναν μήνα μεταφέρθηκε πάλι στις φυλακές Μπογιατίου. Αργότερα επιχείρησε να δραπετεύσει και πάλι αρκετές φορές αλλά χωρίς επιτυχία.

Για την απόδρασή του στις 5 Ιουνίου του 1969, την επομένη, 6η Ιουνίου, η αστυνομία πόλεων έβγαλε δελτίο αναζήτησής του, όπως και του φερόμενου ως συνεργού του τον οποίο οι αρχές κατηγορούσαν ότι βοήθησε στην απόδραση.

Παραθέτουμε το περιεχόμενο αυτού του δελτίου καθώς έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως ιστορικό ντοκουμέντο:

«ΔΕΛTIΟΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΩΝ ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΩΝ
ΕΚΤΑΚΤΟΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Αριθ. Βιβλ. Εκτάκτ. Παραρτ. 57

Προς
ΑΠΑΣΑΣ ΑΣΤΥΝ. KAI ΛΙΜ. ΑΡΧΑΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Ανακοινούμεν ότι την παρελθούσαν νύχτα (5/6-6-69) απέδρασεν εκ των Στρατιωτικών Φυλακών Μπογιατίου, εν αις εκρατείτο, ο θανατοποινίτης ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗΣ του Βασιλείου και της Αθηνάς, γεν. τω 1938 εν Αθήναις, κάτ. Ανω Γλυφάδας, οδός Ασκληπιού 61, σπουδαστής, με τα κάτωθι χαρακτηριστικά: Ανάστημα 1,74, πρόσωπον ωοειδές, κόμη μέλαινα, με ουλήν εις την αριστερήν παρειάν, μύσταξ παχύς, οφθαλμοί πράσινοι (586653).

Ως συνεργός τής εν λόγω αποδράσεως φέρεται ο Δεκανεύς ΜΩΡΑΚΗΣ Γεώργιος του Ευαγγέλου και της Κούλας, γεν. τω 1948, εν Παλαιοκάστρω Σητείας-Κρήτης, κά­τοικος Πειραιώς, οδός Τετρακώμων 8. Χαρακτηριστικά: Ανά­στημα 1,65, κόμη καστανή πρόσωπον ωοειδές, οφθαλμοί καστανοί (137853 ε.ά.).

Αμφοτέρων παραθέτομεν και φωτογραφίαν.

Εν περιπτώσει συλλήψεως τούτων, να παραδοθώσιν εις Ε.Σ.Α./ Ε.Α.Τ. Αθηνών, αναφέρητε δε και ημίν, διά την όπου δει ενέργει­αν των μεταβολών.

Αθήναι τη 6 Ιουνίου 1969

Ο Διευθυντής

ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΠΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ

Αστυν. Δ/ντής Α’».

Ενδιαφέρον επίσης έχει και μια αναφορά των αρχών (Υπηρεσία Εθνικής Ασφαλείας) για την αντιστασιακή δράση που ανέπτυσσε στο εξωτερικό ο Αλέκος Παναγούλης.

Στην αναφορά με ημερομηνία 12 Φεβρουαρίου 1974 διαβάζουμε:

«ΘΕΜΑ “Δραστηριότης διαβιούντος εις το Εξωτερικόν ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ Αλεξάνδρου”,
ΣΧΕΤ: 3/1/891 από 7-2-1974 Υ.Α.Π. Πρωτευούσης.

1. Γνωρίζομε ότι διά της ύπερθεν σχετικής, ανεφέρθησαν ημίν αι κάτωθι πληροφορίαι (Αξιολ. Α/l).

“Το πρώτον 10ήμερον του παρελθόντος μηνός, πιθανώς την 5-1-1974, ο εν θέματι ευρισκόμενος εις το Δυτικόν Βερολίνον, ωμίλησεν εις συγκέντρωσιν 50 περίπου ατόμων, κληθέντων διά προσωπικών προσκλήσεων. Κατά την ομιλίαν του ο ΠΑΝΑΓΟΥΛΗΣ, κατηγόρησε το Κ.Κ.E. Εσωτερικού, ότι ακολουθεί τακτικήν, ήτις ευνοεί την Επανάστασιν, ενώ αντιθέτως ενεκωμίασε την Ρωσόδουλον (ηγετικήν) Παράταξιν και εξήρε την προσωπικότητα των κορυφαίων στελεχών αυτής.

Ομοίως κατηγόρησε το Π.Α.Κ. και ιδιαιτέρως τον Αρχηγόν αυτού Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ, τον οποίον θεωρεί υπεύθυνον του εις το Εξωτερικόν μεταδιδόμενου ψιθύρου, ότι ούτος (ΠΑΝΑΓΟΥΛΗΣ), έλαβεν από την Αμερικανικήν Υπηρεσίαν Πληροφοριών 3.000.000 Δολλάρια, προκειμένου να διασπάση το Π.Α.Κ.

Ανέφερεν ότι συνηντήθη μετά του Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ εις Φραγκφούρτην, ότι συνωμίλησε μετ’ αύτού επί 3ωρον και ότι ανήκει εις την Ε.Κ. διά την οποίαν θα δώση και την ζωήν του.

Εν σχέσει με την εσωτερικήν κατάστασιν της Χώρας μας, ετόνισεν ότι η πτώσις της ‘Χούντας’ είναι δυνατή ‘ΜΟΝΟΝ ΜΕ ΕΝΟΠΛΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ’ και ότι εντός 2μήνου θα επανέλθη εις την Ελλάδα, διά να ενισχύση τον ‘ένοπλο αγώνα του λαού’ κατά της Κυβερνήσεως, την έναρξιν του οποίου ετοποθέτησεν εντός του προσεχούς 6μήνου”.

2. Εκ των ανωτέρω, δέον να ληφθή σοβαρώς υπ’ όψιν η απειλή του ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ περί επιστροφής του εις Ελλάδα και ενάρξεως “ενόπλου αντιστάσεως”, διότι λόγω των γνωστών ικανοτήτων του εις τους τομείς της συνωμοτικότητας και ανατρεπτικής δραστηριότητας ουδόλως αποκλείεται επιστρέφων ούτος να οργάνωση μικροομάδας και να επιχειρήση πράξεις βίας (δολοφονίας Υψηλών και Επισήμων Προσώπων, δολιοφθοράς Koινωφελών Επιχειρήσεων κ.λπ.).

3. Κατόπιν τούτου επιβάλλεται να τεθούν υπό συνεχή παρακολούθησιν τα εν Ελλάδι διαμένοντα συγγενικά πρόσωπα του εν θέματι, ως και οι πρώην συνεργάται αυτού, ενώ εκ παραλλήλου είναι ανάγκη να επαυξηθούν τα μέτρα επαγρυπνήσεως και να δραστηριοποιηθούν έτι περαιτέρω τα πληροφοριακά σας δίκτυα διά την συλλογήν και άμεσον αναφοράν ημίν πάσης σχετικής πληροφορίας.

4. Ιδιαιτέρως εφιστάται η προσοχή τω Διοικητών των Κέντρων Αλλοδαπών, και των τοιούτων των Υπηρεσιών Ελέγχου Διαβατηρίων, εις ό,τι αφορά εις την ενέργειαν συστηματικού και επισταμένου ελέγχου προς επισήμανσιν και ματαίωσιν πάσης τυχόν απόπειρας λάθρα εισόδου εν Ελλάδι τού ανωτέρω.

5. Η Κ.Υ.Π, προς ην έχομεν την τιμήν να κοινοποιήσωμεν το παρόν, παρακαλείται, εν όψει των ανωτέρω, όπως γνωρίση ημίν πάσαν, περί του εν θέματι, των κινήσεων, επαφών και προθέσεών του, σχετικήν πληροφορίαν.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ
ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ
ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ» ■